Spadek w Polsce i w Niemczech: które prawo, testament, podatek i europejskie poświadczenie spadkowe

Sprawy spadkowe należą do najbardziej emocjonalnych i jednocześnie najbardziej formalnych. Gdy życie rodziny toczy się w dwóch krajach, pojawiają się dodatkowe pytania: czy dziedziczy się według prawa polskiego, czy niemieckiego, gdzie uzyskać potwierdzenie praw do spadku, jak rozliczyć podatek i co zrobić z nieruchomością w Polsce. Od 2015 r. w UE obowiązują jednolite przepisy, które znacznie upraszczają te sprawy.

Stan prawny: wrzesień 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny. Sprawy spadkowe warto omówić z notariuszem lub adwokatem – w Polsce i w Niemczech.

Jakie prawo stosuje się do spadku?

Od 17 sierpnia 2015 r. w UE (z wyjątkiem Danii i Irlandii) obowiązuje rozporządzenie spadkowe (nr 650/2012). Jego podstawowa zasada:

• do całego spadku stosuje się prawo państwa, w którym zmarły miał zwykłe miejsce pobytu w chwili śmierci,
• dotyczy to całego majątku – także nieruchomości w innym kraju,
• sprawy spadkowe rozpatrują co do zasady sądy tego samego państwa.

Przykład: Pan Jan, obywatel Polski, mieszkał od 15 lat w Dortmundzie i tam zmarł. Miał mieszkanie w Dortmundzie i dom rodzinny pod Opolem. Do całego spadku – także do domu w Polsce – stosuje się prawo niemieckie.

Wybór prawa w testamencie

Każdy może w testamencie wybrać prawo państwa, którego jest obywatelem. Polak mieszkający w Niemczech może więc postanowić, że jego spadek ma podlegać prawu polskiemu. To rozsądne rozwiązanie, jeśli rodzina i majątek są głównie w Polsce albo jeśli niemieckie zasady dziedziczenia nie odpowiadają Twoim planom. Wybór prawa musi być wyraźny i najlepiej sformułowany z pomocą notariusza.

Nikt nie lubi myśleć o spadku. Ale jedno zdanie w testamencie może zdecydować, czy Twoja rodzina dostanie majątek w miesiąc, czy po latach.

Kto dziedziczy z ustawy – najważniejsze różnice

Prawo niemieckie

• W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci (a w ich miejsce wnuki).
• Małżonek dziedziczy obok dzieci co do zasady jedną czwartą. Przy ustawowym ustroju majątkowym (Zugewinngemeinschaft) jego udział zwiększa się o kolejną jedną czwartą – łącznie zwykle połowę spadku, a drugą połowę dzielą między siebie dzieci.
• Jeśli nie ma dzieci, małżonek dziedziczy obok rodziców i rodzeństwa zmarłego większą część.

Prawo polskie

• Najbliższymi spadkobiercami są dzieci i małżonek – dziedziczą w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta.
• Wcześniej jednak następuje podział majątku wspólnego małżonków – połowa wspólnego majątku należy do żyjącego małżonka z tytułu wspólności majątkowej.

Zachowek (Pflichtteil)

Oba systemy chronią najbliższych przed całkowitym pominięciem w testamencie. W Niemczech zachowek (Pflichtteil) wynosi połowę udziału ustawowego i jest roszczeniem pieniężnym. W Polsce zachowek wynosi co do zasady połowę udziału ustawowego, a dla osób małoletnich lub trwale niezdolnych do pracy – dwie trzecie.

Testament – jak sporządzić ważny

W Niemczech

• Testament własnoręczny (eigenhändiges Testament) – musi być w całości napisany odręcznie i podpisany; zaleca się podanie daty i miejsca. Wydruk z komputera z podpisem jest nieważny.
• Testament notarialny – sporządzony przez notariusza, przechowywany urzędowo i rejestrowany w centralnym rejestrze testamentów. Jest droższy, ale bezpieczniejszy, a często zastępuje później poświadczenie dziedziczenia.
• Testament wspólny małżonków (gemeinschaftliches Testament, np. tzw. testament berliński) – małżonkowie mogą sporządzić jeden testament; jedno pisze go odręcznie, oboje podpisują. W polskim prawie testament wspólny nie jest dopuszczalny, dlatego przy małżeństwach polsko-niemieckich lub polskich w Niemczech warto zasięgnąć porady.

W Polsce

• Testament własnoręczny – w całości napisany ręcznie, podpisany i opatrzony datą.
• Testament notarialny.
• Testament allograficzny – ustnie wobec wójta, burmistrza lub kierownika USC w obecności świadków.

Testament sporządzony w jednym kraju UE w formie tam przewidzianej jest co do zasady ważny także w drugim. Aby testament nie zaginął, warto przechowywać go u notariusza lub w urzędowym depozycie.

Przyjęcie i odrzucenie spadku

Spadek obejmuje nie tylko majątek, ale i długi. Dlatego ważne są terminy na odrzucenie spadku:

• w Niemczech: co do zasady 6 tygodni od chwili, gdy spadkobierca dowiedział się o spadku i tytule powołania. Termin wynosi 6 miesięcy, jeśli zmarły miał ostatnie miejsce zamieszkania wyłącznie za granicą albo jeśli spadkobierca przebywał za granicą, gdy termin zaczął biec. Odrzucenia dokonuje się w sądzie spadkowym (Nachlassgericht) lub w formie poświadczonej notarialnie. Jeśli nic nie zrobisz, spadek uważa się za przyjęty – z długami.
• w Polsce: 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza – za długi odpowiadasz tylko do wartości spadku.

Na mocy rozporządzenia spadkowego oświadczenie o odrzuceniu spadku możesz złożyć także w sądzie państwa, w którym mieszkasz, jeśli przewiduje to jego prawo. Poinformuj jednak zawsze właściwy sąd spadkowy w drugim kraju.

Jak udowodnić, że jesteś spadkobiercą

• Niemieckie poświadczenie dziedziczenia (Erbschein) – wydaje sąd spadkowy na wniosek; potrzebne m.in. w banku i w księgach wieczystych, jeśli nie ma testamentu notarialnego.
• Polskie stwierdzenie nabycia spadku – postanowienie sądu lub akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.
• Europejskie poświadczenie spadkowe (Europäisches Nachlasszeugnis) – dokument wydawany przez sąd lub notariusza państwa właściwego dla sprawy spadkowej. Jest uznawany we wszystkich państwach UE bez dodatkowej procedury i pozwala np. przepisać nieruchomość w Polsce czy odebrać pieniądze z banku w Niemczech. Uwierzytelniony odpis jest ważny przez sześć miesięcy (można wnioskować o przedłużenie).

Podatek od spadków i darowizn

To obszar, w którym trzeba patrzeć na oba kraje – między Polską a Niemcami nie obowiązuje umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania w zakresie spadków.

W Niemczech

Niemiecki podatek od spadków (Erbschaftsteuer) obejmuje cały spadek, jeśli zmarły lub spadkobierca mieszka w Niemczech. Jeśli żadne z nich nie mieszka w Niemczech, opodatkowany jest tylko majątek położony w Niemczech (np. nieruchomość). Obowiązują wysokie kwoty wolne, m.in.:

• 500 000 euro – dla małżonka,
• 400 000 euro – dla każdego dziecka,
• 200 000 euro – dla wnuków,
• 100 000 euro – dla rodziców i dziadków przy dziedziczeniu,
• 20 000 euro – dla rodzeństwa, bratanków, innych osób.

Dodatkowo małżonek i dzieci korzystają z ulg, np. przy przejęciu rodzinnego domu, w którym będą mieszkać. Spadek trzeba zgłosić do urzędu skarbowego w ciągu trzech miesięcy od dowiedzenia się o nim (banki i notariusze przekazują też informacje urzędom samodzielnie).

W Polsce

Polski podatek od spadków i darowizn obejmuje nabycie przez obywatela polskiego lub osobę mającą w Polsce stałe miejsce pobytu – także majątku za granicą – oraz nabycie rzeczy położonych w Polsce. Najbliższa rodzina (tzw. grupa zerowa: małżonek, dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie, rodzeństwo, pasierbowie, ojczym, macocha) jest zwolniona z podatku, jeśli zgłosi nabycie do urzędu skarbowego (formularz SD-Z2) w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia sądu lub sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia. Przy spadkach zagranicznych termin liczy się także od zarejestrowania aktu lub od dowiedzenia się o nabyciu. Spóźnienie oznacza utratę zwolnienia.

Jeśli podatek trzeba zapłacić w obu krajach, przepisy każdego z nich przewidują w określonych sytuacjach zaliczenie podatku zapłaconego za granicą. To temat dla doradcy podatkowego.

Nieruchomość w Polsce w spadku po osobie mieszkającej w Niemczech

1. Uzyskaj niemieckie poświadczenie dziedziczenia lub europejskie poświadczenie spadkowe – przy spadku podlegającym prawu niemieckiemu właściwe są co do zasady niemieckie sądy.
2. Przedstaw je w polskim sądzie wieczystoksięgowym z wnioskiem o wpis spadkobierców do księgi wieczystej (niemiecki Erbschein wymaga zwykle tłumaczenia przysięgłego, a europejskie poświadczenie – ma formularz ustandaryzowany).
3. Zgłoś nabycie do polskiego urzędu skarbowego (SD-Z2) w terminie.
4. Przy sprzedaży odziedziczonej nieruchomości w Polsce przed upływem pięciu lat od końca roku nabycia przez spadkodawcę mogą powstać obowiązki podatkowe – sprawdź zasady.

Konto bankowe zmarłego i inne sprawy

• Banki w Niemczech zwykle wymagają Erbscheinu, europejskiego poświadczenia spadkowego lub notarialnego testamentu z protokołem otwarcia.
• Z konta zmarłego można często pokryć koszty pogrzebu – zapytaj bank.
• Umowy (najem, telefon, ubezpieczenia) przechodzą na spadkobierców; umowę najmu mieszkania można zwykle wypowiedzieć w terminie ustawowym.
• Świadczenia: po śmierci emeryta przez trzy miesiące wypłaca się rentę wdowią w wysokości pełnej emerytury (Sterbevierteljahr) – wniosek składa się w DRV lub przez Deutsche Post Renten Service.

O formalnościach bezpośrednio po śmierci bliskiej osoby piszemy w poradniku Śmierć bliskiej osoby w Niemczech.

Darowizny za życia

Przekazanie majątku za życia – np. mieszkania dzieciom – bywa rozsądną alternatywą dla dziedziczenia. Warto wiedzieć, że:

• w Niemczech przy darowiznach obowiązują te same kwoty wolne co przy spadkach i odnawiają się co 10 lat – rodzic może więc co dekadę przekazać każdemu dziecku do 400 000 euro bez podatku,
• w Polsce darowizny w grupie zerowej są zwolnione z podatku po zgłoszeniu do urzędu skarbowego (SD-Z2) w ciągu 6 miesięcy, a darowizny pieniężne muszą zostać przekazane na rachunek bankowy obdarowanego,
• darowizna nieruchomości wymaga w obu krajach formy notarialnej,
• darowizny mogą wpływać na zachowek innych uprawnionych osób.

Pełnomocnictwo i dyspozycja na wypadek choroby

Planowanie spraw spadkowych to także przygotowanie się na sytuację, w której ktoś nie będzie mógł sam decydować – np. po wypadku czy przy chorobie otępiennej. W Niemczech warto rozważyć:

• pełnomocnictwo zapobiegawcze (Vorsorgevollmacht) – upoważnia wskazaną osobę do załatwiania spraw urzędowych, finansowych i zdrowotnych; bez niego sąd może ustanowić kuratora (Betreuer),
• dyspozycję pacjenta (Patientenverfügung) – określa, jakiego leczenia sobie życzysz lub nie życzysz,
• od 2023 r. małżonkowie mają w Niemczech ustawowe, ograniczone w czasie prawo do reprezentacji w sprawach zdrowotnych w nagłych przypadkach – nie zastępuje ono jednak pełnomocnictwa.

Pełnomocnictwo można zarejestrować w centralnym rejestrze pełnomocnictw prowadzonym przez Federalną Izbę Notarialną. Jeśli masz majątek w Polsce, zapytaj też polskiego notariusza o formę pełnomocnictwa, która będzie skuteczna w polskich urzędach i bankach.

Najczęstsze błędy w sprawach spadkowych

• Przekroczenie sześciotygodniowego terminu na odrzucenie spadku w Niemczech przy zadłużonym spadku.
• Testament napisany na komputerze i tylko podpisany – nieważny w obu krajach.
• Brak zgłoszenia SD-Z2 w Polsce w terminie – utrata zwolnienia podatkowego.
• Założenie, że dom w Polsce „dziedziczy się po polsku” – o prawie decyduje zwykłe miejsce pobytu zmarłego, nie położenie nieruchomości.
• Testament wspólny małżonków sporządzony w Niemczech bez sprawdzenia jego skutków przy majątku w Polsce.

Jakie dokumenty przygotować w sprawie spadkowej

• akt zgonu (najlepiej odpis wielojęzyczny),
• testament lub informację, że go nie ma, oraz protokół otwarcia testamentu, jeśli był otwierany przez sąd,
• akty stanu cywilnego spadkobierców potwierdzające pokrewieństwo (urodzenia, małżeństwa),
• dokumenty dotyczące majątku: wyciągi z ksiąg wieczystych, umowy, wyciągi bankowe,
• informacje o długach zmarłego,
• przy postępowaniu w drugim kraju – tłumaczenia przysięgłe dokumentów, które nie mają formy wielojęzycznej.

Kiedy skorzystać z pomocy w obu krajach

Jeśli spadek obejmuje majątek w Polsce i w Niemczech, warto działać z pomocą notariusza lub adwokata w kraju właściwym dla sprawy spadkowej, a przy nieruchomości w drugim kraju – także tam. Koordynacja pozwala uniknąć sprzecznych postępowań, podwójnych kosztów i przekroczenia terminów podatkowych. Koszty poświadczenia dziedziczenia i porad można częściowo pokryć z majątku spadkowego.

Słowniczek pojęć

• Erbe / Erbin – spadkobierca / spadkobierczyni
• Erbschaft / Nachlass – spadek
• Testament – testament
• eigenhändig – własnoręcznie
• Pflichtteil – zachowek
• Erbschein – poświadczenie dziedziczenia
• Europäisches Nachlasszeugnis – europejskie poświadczenie spadkowe
• Nachlassgericht – sąd spadkowy
• Ausschlagung – odrzucenie spadku
• Erbschaftsteuer – podatek od spadków
• Freibetrag – kwota wolna
• Grundbuch – księga wieczysta

Najczęstsze pytania

Moja matka mieszkała w Polsce, a ja w Niemczech. Jakie prawo obowiązuje?

Decyduje zwykłe miejsce pobytu zmarłej – w tym przypadku Polska. Spadek podlega prawu polskiemu, a sprawę prowadzą polskie sądy lub notariusze. Niemiecki podatek od spadków może jednak dotyczyć Ciebie, jeśli mieszkasz w Niemczech – choć przy wysokich kwotach wolnych dla dzieci podatek często nie powstanie. Zgłoszenie do niemieckiego urzędu skarbowego warto jednak rozważyć.

Czy testament napisany po polsku jest ważny w Niemczech?

Tak – język testamentu nie ma znaczenia, liczy się jego forma. Przy postępowaniu w Niemczech sąd będzie wymagał tłumaczenia.

Czy mogę odrzucić spadek w Niemczech przed polskim notariuszem?

Oświadczenie może zostać przyjęte przez właściwy organ państwa, w którym mieszkasz, zgodnie z rozporządzeniem spadkowym. Praktyka bywa jednak złożona – upewnij się, że oświadczenie trafi w terminie do właściwego sądu spadkowego i spełni wymogi formalne.

Co z długami zmarłego w Niemczech?

Jeśli spadek podlega prawu niemieckiemu i nie odrzucisz go w terminie, odpowiadasz za długi – co do zasady także własnym majątkiem, chyba że skorzystasz z instrumentów ograniczających odpowiedzialność (np. zarządu spadkiem). Dlatego przy podejrzeniu zadłużenia działaj szybko.

Przydatne strony

• e-justice.europa.eu – prawo spadkowe w państwach UE, formularze europejskiego poświadczenia spadkowego
• testamentsregister.de – centralny rejestr testamentów w Niemczech
• podatki.gov.pl – podatek od spadków i darowizn, formularz SD-Z2