Urlop i choroba w pracy w Niemczech: ile dni urlopu, elektroniczne zwolnienie, wynagrodzenie w chorobie i chore dziecko

Urlop i zwolnienia lekarskie to tematy, w których pracownicy z Polski najczęściej tracą pieniądze – bo nie znają swoich praw albo nie dopełniają formalności. W Niemczech zasady są korzystne dla pracownika, ale obowiązki zgłoszeniowe są ścisłe.

Stan prawny: wrzesień 2026 r. Umowa o pracę lub układ zbiorowy mogą przewidywać korzystniejsze warunki – zawsze je sprawdź.

Urlop

Ile dni

• Ustawowe minimum to 24 dni robocze przy sześciodniowym tygodniu pracy, czyli 20 dni przy pięciodniowym. Przy mniejszej liczbie dni pracy – proporcjonalnie (np. 3 dni w tygodniu = 12 dni urlopu).
• Umowy i układy zbiorowe przewidują zwykle więcej – często 25–30 dni.
• Dodatkowy urlop przysługuje m.in. osobom ze znaczną niepełnosprawnością (pięć dni przy pięciodniowym tygodniu) i młodocianym.
• Urlop przysługuje także na minijobie, w pracy przez agencję i w niepełnym wymiarze.

Pierwszy rok pracy

Pełne prawo do urlopu powstaje po sześciu miesiącach zatrudnienia. Wcześniej – lub przy odejściu w pierwszej połowie roku – przysługuje urlop częściowy: 1/12 rocznego wymiaru za każdy pełny miesiąc pracy.

Planowanie i zgoda pracodawcy

• Urlop składasz we wniosku (Urlaubsantrag); pracodawca musi uwzględnić Twoje życzenia, chyba że sprzeciwiają się temu ważne potrzeby firmy lub życzenia innych pracowników (np. rodziców dzieci szkolnych w czasie ferii).
• Nie jedź na urlop bez zgody – samowolne wzięcie urlopu może skutkować nawet wypowiedzeniem bez zachowania terminu.
• Urlop powinien być udzielany w całości lub w większych blokach; na życzenie pracownika co najmniej jedna część powinna trwać dwa tygodnie.

Niewykorzystany urlop

• Urlop wykorzystuje się co do zasady w danym roku kalendarzowym; przeniesienie na kolejny rok jest możliwe z ważnych powodów – wtedy trzeba go wykorzystać zwykle do 31 marca.
• Urlop nie przepada automatycznie – pracodawca musi Cię wcześniej poinformować, ile dni Ci zostało, i wezwać do ich wykorzystania. Jeśli tego nie zrobi, urlop przechodzi dalej.
• Przy długiej chorobie urlop przepada zwykle dopiero 15 miesięcy po końcu roku, za który przysługiwał.
• Przy zakończeniu pracy niewykorzystany urlop musi zostać wypłacony jako ekwiwalent (Urlaubsabgeltung).

20 dni urlopu to minimum, a nie łaska pracodawcy. Wiedza o swoich prawach to jedyna rzecz, której nikt nie może Ci potrącić z pensji.

Choroba

Jak zgłosić chorobę

1. Niezwłocznie poinformuj pracodawcę – najlepiej przed rozpoczęciem pracy tego dnia, telefonicznie lub w sposób ustalony w firmie. Podaj przewidywany czas nieobecności (nie musisz podawać diagnozy).
2. Idź do lekarza – jeśli choroba trwa dłużej niż trzy dni kalendarzowe, najpóźniej czwartego dnia musisz mieć zaświadczenie lekarskie. Pracodawca może jednak zażądać go od pierwszego dnia – sprawdź umowę.
3. Zwolnienie elektroniczne (eAU) – od 2023 r. lekarz przesyła zaświadczenie elektronicznie do kasy chorych, a pracodawca pobiera je sam. Nie zwalnia Cię to z obowiązku poinformowania pracodawcy i dostarczenia zwolnienia do lekarza. Papierowy wydruk dla siebie warto zachować.
4. Przy lżejszych schorzeniach możliwe jest zwolnienie telefoniczne u lekarza, który Cię zna (do pięciu dni).

Wynagrodzenie w czasie choroby

• Pierwsze sześć tygodni – pracodawca płaci pełne wynagrodzenie (Entgeltfortzahlung). Warunek: zatrudnienie trwa co najmniej cztery tygodnie.
• Od siódmego tygodnia – kasa chorych wypłaca zasiłek chorobowy (Krankengeld): 70% wynagrodzenia brutto, ale nie więcej niż 90% netto, pomniejszony o składki. Przysługuje przez maksymalnie 78 tygodni z powodu tej samej choroby w ciągu trzech lat.
• Przy nowej chorobie okres sześciu tygodni biegnie od nowa.

Choroba w czasie urlopu

Jeśli zachorujesz na urlopie i masz zaświadczenie lekarskie, dni choroby nie są liczone jako urlop – zostaną Ci zwrócone. Poinformuj pracodawcę od razu.

Choroba w Polsce

Jeśli zachorujesz w Polsce (np. na urlopie lub w weekend u rodziny):

• natychmiast poinformuj pracodawcę,
• uzyskaj zaświadczenie od polskiego lekarza – w ramach UE jest ono uznawane; poinformuj też kasę chorych i prześlij jej zaświadczenie (kasa podpowie, w jakiej formie),
• zachowaj kopie dokumentów i potwierdzenia wysłania.

Pracodawca może wątpić w zwolnienie tylko w uzasadnionych przypadkach – ale formalności trzeba dopełnić, żeby nie stracić wynagrodzenia.

Czy można zostać zwolnionym w czasie choroby?

Tak – choroba nie chroni przed wypowiedzeniem. Wypowiedzenie z powodu choroby jest jednak możliwe tylko w ściśle określonych sytuacjach, a przy ochronie przed zwolnieniem (firma powyżej 10 pracowników, zatrudnienie ponad 6 miesięcy) sądy stawiają wysokie wymagania. Na pozew masz trzy tygodnie. Zob. Wypowiedzenie umowy o pracę.

Chore dziecko

• Gdy chore jest dziecko poniżej 12 lat (lub dziecko z niepełnosprawnością) i nikt inny w domu nie może się nim zająć, możesz zostać w domu.
• Potrzebne jest zaświadczenie lekarskie dla dziecka.
• Kasa chorych wypłaca zasiłek na chore dziecko (Kinderkrankengeld) – zwykle ok. 90% utraconego wynagrodzenia netto, przez ograniczoną liczbę dni w roku na dziecko i rodzica (w ostatnich latach limit wynosił 15 dni na dziecko i rodzica, dla samotnych rodziców – 30). Sprawdź aktualny limit w swojej kasie.
• Pracodawca musi Cię zwolnić, ale nie musi płacić wynagrodzenia za te dni (chyba że umowa lub układ zbiorowy tak stanowią) – wtedy płaci kasa.

Dziecko musi być ubezpieczone w ustawowej kasie chorych.

Inne sytuacje

• Wizyta u lekarza w godzinach pracy – jeśli nie da się jej umówić poza pracą, zwykle przysługuje wynagrodzenie; w praktyce warto uzgodnić to z pracodawcą.
• Rehabilitacja – po chorobie możliwe jest stopniowe powracanie do pracy (model hamburski), z zasiłkiem od kasy.
• Długa choroba – pracodawca musi zaproponować rozmowę o powrocie do pracy (BEM), jeśli byłeś niezdolny do pracy ponad sześć tygodni w ciągu roku.

Urlop szkoleniowy i okolicznościowy

• Urlop szkoleniowy (Bildungsurlaub): w większości landów przysługuje zwykle 5 dni roboczych w roku na uznane kursy (np. językowe, zawodowe, polityczne), z zachowaniem wynagrodzenia. Wyjątkiem są Bawaria i Saksonia, gdzie takiego prawa nie ma. Wniosek składasz pracodawcy z wyprzedzeniem (zwykle 6 tygodni).
• Zwolnienie z ważnych powodów osobistych: na krótko przy własnym ślubie, porodzie partnerki, pogrzebie bliskiej osoby czy nagłej chorobie dziecka pracodawca może być zobowiązany zwolnić Cię z pracy z wynagrodzeniem (§ 616 BGB). Umowa lub układ zbiorowy mogą jednak to prawo ograniczyć albo precyzyjnie określić liczbę dni – sprawdź swoją umowę.

Święta a urlop

Dni ustawowo wolne różnią się między landami (np. Boże Ciało, Wszystkich Świętych czy Dzień Reformacji nie są wolne wszędzie). Święto w Twoim dniu pracy nie zmniejsza urlopu, a wynagrodzenie za nie przysługuje. Święta obowiązujące w Polsce (np. 3 maja, 15 sierpnia – jeśli nie są wolne w Twoim landzie) nie są w Niemczech dniami wolnymi – na wyjazd do Polski potrzebujesz urlopu.

Choroba w trakcie okresu próbnego i wypowiedzenia

Choroba w okresie próbnym nie chroni przed wypowiedzeniem, ale wynagrodzenie w chorobie przysługuje po 4 tygodniach zatrudnienia także wtedy. Jeśli zachorujesz w okresie wypowiedzenia, pracodawca płaci do jego końca (w ramach 6 tygodni).

Słowniczek pojęć

• Urlaub / Urlaubsantrag – urlop / wniosek urlopowy
• Resturlaub – pozostały urlop
• Urlaubsabgeltung – ekwiwalent za urlop
• Krankmeldung – zgłoszenie choroby
• Arbeitsunfähigkeitsbescheinigung (AU / eAU) – zwolnienie lekarskie (elektroniczne)
• Entgeltfortzahlung – wynagrodzenie w czasie choroby
• Krankengeld – zasiłek chorobowy
• Kinderkrankengeld – zasiłek na chore dziecko
• BEM (betriebliches Eingliederungsmanagement) – program powrotu do pracy
• Wiedereingliederung – stopniowy powrót do pracy

Najczęstsze pytania

Czy pracodawca może odmówić mi urlopu?

Tak, ale tylko z ważnych powodów. Nie może odmawiać bez końca – musisz mieć możliwość wykorzystania urlopu w roku.

Czy na zwolnieniu mogę wyjść z domu?

Tak – możesz robić wszystko, co nie utrudnia powrotu do zdrowia (np. zakupy, spacer). Nie wykonuj jednak innej pracy i nie rób niczego, co mogłoby przedłużyć chorobę.

Czy muszę podać pracodawcy, na co choruję?

Nie. Pracodawca dostaje tylko informację o niezdolności do pracy i jej okresie – bez diagnozy.

Przydatne strony

• bmas.de – prawo pracy: urlop i wynagrodzenie w chorobie
• faire-mobilitaet.de – porady po polsku
• Poradnik Ubezpieczenie zdrowotne i Krankenkasse